Joga tantryczna: czym jest, jak wyglądają zajęcia i czym różni się od neotantry

Poradnik przygotował Yoga Bazar, sklep z matami i akcesoriami do jogi działający od 2014 roku, z ponad 10 000 pozytywnych opinii.

Co to jest joga tantryczna

Na przykładowych zajęciach w jednej z polskich szkół zaczynasz od krótkiego wprowadzenia i medytacji nad fragmentem klasycznego tekstu. Potem robisz łagodną rozgrzewkę i kilka asan, a na koniec leżysz w relaksie. Pozycje ciała to tylko część praktyki: obok nich są opowieści z filozofii, praca z uważnością i medytacja.

Joga tantryczna, nazywana też tantra jogą, wyrasta z tantry, czyli tradycji praktyk z Indii. Tantra rozwija się od połowy I tysiąclecia naszej ery, najpierw w śiwaizmie i śaktyzmie, a potem w buddyzmie. Jednej definicji tantry badacze nie uzgodnili, a szkoły jogi tantrycznej różnią się tradycją i technikami.

Najważniejsze fakty w skrócie:

Joga tantryczna a kundalini

Pojęcie kundalini wywodzi się z tantry śiwaickiej, a w XV wieku przejęła je hatha joga jako termin techniczny (Wikipedia o kundalini). Kundalini joga to współczesny styl, który na Zachodzie upowszechnił Yogi Bhajan. Kundalini to pojęcie, a kundalini joga to styl. W kundalini jodze istnieje też White Tantric Yoga, czyli medytacja w parach, którą opisujemy przy zajęciach.

Czy joga tantryczna to seks? Tantra klasyczna a neotantra

Nie. Badacze podkreślają, że praktyki seksualne w tantrze są rzadkie i zarezerwowane dla wąskiej grupy wtajemniczonych, a tam, gdzie występują, są środkiem, a nie celem (Wikipedia o tantrze). Większość tekstów tantrycznych mówi o mantrach, kulcie bóstw i pomocach do medytacji, jak podaje Yoga Journal.

Tantra klasyczna

Tantra rozwija się od połowy I tysiąclecia naszej ery. Najstarsze teksty tantr datuje się na V i VI wiek, a większość powstała od VIII wieku. Tantra klasyczna to nurty śiwaizmu, śaktyzmu i buddyzmu wadżrajany. Praktykę zaczyna inicjacja, zwana dikszą, w której guru przekazuje uczniowi mantry, a dalej ćwiczy się pod okiem nauczyciela.

Tradycja dzieli praktyki na tantrę „prawej ręki”, która zakazane czyny rozumie symbolicznie, i tantrę „lewej ręki”, do której należą m.in. rytuały seksualne (polska Wikipedia o tantrze).

Neotantra

Neotantra to zachodni ruch, który z tantry bierze głównie elementy seksualne i relację. Od lat 60. XX wieku na Zachodzie tantrę utożsamia się z seksem. W neotantrze często brakuje tego, na czym opiera się tantra klasyczna, czyli prowadzenia przez guru.

Na początku XX wieku Pierre Bernard założył w USA Tantrik Order of America. Później Osho łączył swoją wersję tantry z technikami oddechu, jogą i masażem. Według Yoga Journal przełomem, który wprowadził tantrę do kultury masowej, była książka Margot Anand „The Art of Sexual Ecstasy” z 1989 roku.

Jeśli szukasz jogi seksualnej, to w praktyce chodzi o warsztaty neotantry dla par, które obok oddechu i łagodnej jogi uczą też technik seksualnych. To co innego niż zajęcia jogi tantrycznej w szkole jogi. Joga tantryczna nie jest terapią par ani terapią seksuologiczną; przy problemach w związku lub w seksie pomoże specjalista.

O jodze w kontekście życia intymnego piszemy osobno we wpisie o jodze na libido.

Różnice w skrócie:

Inne style jogi opisuje nasz przewodnik po stylach jogi.

Jak wyglądają zajęcia jogi tantrycznej

Joga tantryczna nie ma jednego standardu, więc program zależy od szkoły. Długość zajęć i cenę sprawdź w grafiku wybranej szkoły. Jak to wygląda w praktyce, pokazują przykłady: zajęcia w szkole jogi, szkoły w tradycji Satyanandy, White Tantric Yoga i warsztat neotantry.

Przykład zajęć w szkole jogi

W jednej z polskich szkół, która opiera zajęcia na śiwaizmie kaszmirskim, kolejność jest stała:

O tym, co daje łączenie jogi z medytacją, piszemy we wpisie joga a medytacja.

Szkoły w tradycji Satyanandy

Swami Satyananda Saraswati założył w 1963 roku w Mungerze w Indiach Bihar School of Yoga, która uczy m.in. filozofii tantry. Jedna z polskich szkół w tej tradycji opisuje mantrę, mandalę i jantrę jako esencję praktyki tantry. Satyananda spopularyzował też współczesną jogę nidrę, o której piszemy przy technikach.

White Tantric Yoga w kundalini jodze

White Tantric Yoga to całodniowa medytacja w parach w kundalini jodze, w białych strojach. Uczestnicy patrzą partnerowi w oczy w blokach po 31 i 62 minuty, z półgodzinnymi przerwami. Yoga Journal podkreśla, że ta praktyka nie dotyczy seksu.

Warsztat neotantry to co innego

Na warsztatach neotantry dla par, które opisuje Yoga Journal, jest prawie codziennie łagodna hatha joga, śpiew mantr, mudry i wspólny oddech w parach, ale też ćwiczenia seksualne. Warsztaty tantryczne mogą więc wyglądać zupełnie inaczej niż zajęcia w szkole jogi: sprawdź program, zanim się zapiszesz.

Techniki tantryczne: mantra, jantra, mudra, njasa i oddech

W tantrach powtarza się ten sam schemat praktyki: mantra, medytacja z wizualizacją, gesty dłoni i święte diagramy, co opisuje Wikipedia o tantrze. Techniki tantryczne to więc przede wszystkim praca z dźwiękiem, obrazem i gestem. Na zajęciach dochodzą do nich asany i oddech.

Mantra

Mantra to święta sylaba, słowo albo zdanie. Nazwa łączy rdzeń man, czyli „umysł”, i tra, czyli „narzędzie”. Przykładem mantry z jednej sylaby, tzw. bidźamantry, jest Om. To kluczowa technika tantryczna: w hinduizmie tantrę nazywa się „ścieżką mantry”. Na zajęciach mantrę śpiewasz na głos albo powtarzasz w myślach.

Jak się jej używa, wyjaśniamy we wpisie co to jest mantra.

Jantra i mandala

Jantra to geometryczny diagram z tradycji tantrycznych, używany do kultu bóstw i jako pomoc w medytacji. Od punktu w środku, zwanego bindu, rozchodzą się trójkąty, koła i płatki lotosu. Najbardziej znana jest Śri Jantra. Obok jantr tantry opisują też mandale, czyli również święte diagramy.

Na zajęciach skupiasz wzrok albo wyobraźnię na kształcie. Tak wygląda medytacja tantryczna z jantrą.

Mudra

Mudra to symboliczny gest, najczęściej dłoni i palców. Na zajęciach trzymasz dłonie w mudrze w siadzie i w medytacji. W hatha jodze mudrami nazywa się też wewnętrzne napięcia mięśni, takie jak bandhy. Bandh uczy nauczyciel na zajęciach, więc nie opisujemy ich wykonania.

Njasa i joga nidra

Njasa to rytuał, w którym dotykasz kolejnych części ciała i recytujesz przy tym fragmenty mantry. Współczesną jogę nidrę spopularyzował Satyananda w 1976 roku. Jej etap „rotacji świadomości”, czyli przenoszenia uwagi po częściach ciała, ma odpowiednik w njasie z tradycji tantry. Całej techniki jogi nidry w dawnych tekstach jednak nie ma (Wikipedia o jodze nidrze).

Oddech i medytacja z wizualizacją

Pranajama, czyli praca z oddechem, to na zajęciach osobna część. W medytacji dochodzi wizualizacja, którą badacze Birch i Hargreaves uznają za charakterystyczną cechę jogi tantrycznej (Wikipedia). Jeśli na zajęciach pojawią się szybkie techniki oddechowe, takie jak kapalabhati czy bhastrika, ucz się ich tylko od nauczyciela; przed pierwszą próbą sprawdź przeciwwskazania w sekcji o bezpieczeństwie.

„Pozycje tantryczne”

W jodze tantrycznej ćwiczy się zwykłe asany: skręty, skłony i wygięcia. Do mantry i medytacji możesz usiąść w siadzie skrzyżnym, czyli w pozycji krawca (Sukhasana). Hasło „pozycje tantryczne” w znaczeniu seksualnym dotyczy neotantry. Ćwiczenia tantryczne na macie to więc asany znane z innych stylów; różnicę robią mantra, mudry i medytacja.

Joga tantryczna dla par: ćwiczenia bez obciążania partnera

We dwoje ćwiczycie to samo co solo, a dochodzi do tego wspólny oddech i kontakt wzrokowy. Nikt nie siada na partnerze i nikt nie dźwiga jego ciężaru. Trzy ćwiczenia poniżej robicie w siadzie skrzyżnym, bez lotosu, którego NCCIH radzi unikać początkującym.

Dotyk i zgoda na zajęciach

Na zajęciach i warsztatach dotyk nauczyciela albo innej osoby jest w porządku tylko po wyraźnym „tak”. Milczenie nie jest zgodą, bo w grupie trudno zaprotestować, pisze Jude Mills na blogu Yoga Alliance Professionals. Dobry nauczyciel pyta przed każdym dotknięciem, a brak pewnej odpowiedzi traktuje jak „nie”.

Część studiów używa kart zgody z napisem „tak” albo „nie”, żeby można było wybrać lub odmówić bez tłumaczenia się. Każde z was może odmówić dotyku w każdej chwili.

Jeśli chcecie ćwiczyć we dwoje z podnoszeniem partnera, to już inna praktyka: acroyoga, czyli akrobatyka, w której ćwiczy się z asekurantem. Opisujemy ją we wpisie joga dla par (acroyoga).

Joga tantryczna a kundalini, hatha i yin

Joga tantryczna jest najbliżej kundalini jogi, bo obie łączą asany z mantrą i medytacją. Kundalini joga ma jednak krije, czyli ćwiczenia w stałej kolejności, a joga tantryczna nie ma jednej ustalonej sekwencji. Od hatha jogi różni ją rytuał i mantra, choć hatha wyrosła w kręgu tradycji tantrycznych.

Więcej stylów porównuje przewodnik po stylach jogi.

Czy joga tantryczna jest bezpieczna?

Dla zdrowych osób, które ćwiczą poprawnie pod okiem wykwalifikowanego nauczyciela, joga jest uznawana za bezpieczną, podaje amerykański NCCIH. Ryzyko rośnie przy nauce na własną rękę i przy forsownym oddychaniu, którego NCCIH radzi unikać początkującym, podobnie jak lotosu. Szybkich technik oddechowych ucz się tylko z nauczycielem.

Ogólne zasady, kiedy lepiej odpuścić ćwiczenia, zebraliśmy we wpisie o przeciwwskazaniach do jogi.

Szybkie i zatrzymane oddechy: kiedy zrezygnować

Kapalabhati, bhastriki, oddechu ognia i wstrzymywania oddechu nie ćwicz albo najpierw porozmawiaj z lekarzem w tych sytuacjach:

• Ciąża. Szybki oddech w ciąży odradzają 3HO i Healthline. NCCIH radzi, żeby w ciąży przed ćwiczeniami ocenił cię lekarz.
• Nadciśnienie. 3HO odradza szybki oddech przy niekontrolowanym nadciśnieniu. W badaniu kapalabhati u 17 doświadczonych praktykujących ciśnienie skurczowe wzrosło w czasie ćwiczenia o 15 mmHg. Według Harvard Health wstrzymywanie oddechu też może podnosić ciśnienie.
• Choroba serca. Healthline radzi wtedy unikać szybkiego oddechu, więc najpierw porozmawiaj z lekarzem.
• Padaczka. Hiperwentylacja wywołuje wyładowania w EEG u ponad 90% dzieci z padaczką nieświadomości i prowokuje napady (publikacja neurologów z 2024 roku). Przy padaczce nie ćwicz szybkich technik oddechowych bez zgody neurologa.
• Zawroty głowy, napad paniki, okres po operacji albo ciężkiej chorobie, według 3HO.

Siad, relaks i ciąża

Jeśli siad bohatera za mocno obciąża kolana, łydki albo kostki, usiądź na klocku, radzi Yoga Journal. Technikę opisuje wpis o pozycji bohatera (Virasana). Lotosu na początku unikaj, wystarczy siad skrzyżny.

Na zajęciach mogą się pojawić pozycje z głową niżej niż serce, na przykład pies z głową w dół albo skłon w przód. Przy nich:

• przy jaskrze pomiń je, bo podnoszą ciśnienie w oku (AAO);
• przy nadciśnieniu przechodź między pozycjami powoli, nie wstrzymuj oddechu i zrezygnuj ze stania na głowie, na barkach i na rękach (Harvard Health).

W ciąży najpierw musi ocenić cię lekarz, a długiego bezruchu i długiego leżenia na plecach unikaj, radzi NCCIH. Relaks i medytację na leżąco zastąp siadem albo leżeniem na boku.

Jeśli leczysz się psychiatrycznie, powiedz o tym nauczycielowi i lekarzowi, zanim zaczniesz długie medytacje.

Granice na warsztatach

Na zajęciach i warsztatach dotyk jest w porządku tylko po twoim wyraźnym „tak”, a odmówić możesz w każdej chwili. Program warsztatu sprawdź przed zapisem, bo warsztaty neotantry wyglądają inaczej niż zajęcia w szkole jogi.

Jak zacząć jogę tantryczną i co przygotować

Zacznij od zajęć w szkole jogi, z nauczycielem. Przed zapisem zapytaj o program, czyli czy to joga w tradycji tantry, czy warsztat neotantry, i o zasady dotyku. Jeśli jesteś w ciąży, masz nadciśnienie, chorujesz na serce albo na padaczkę, najpierw porozmawiaj z lekarzem i powiedz o tym nauczycielowi.

Ze sprzętem nie trzeba przesadzać. Marek Rogowski, założyciel Yoga Bazar, mówi w podcaście Portal Jogi: „Na start, jak jadąc na stok — ja bym nie przeinwestowywał.” W praktyce siedzącej ważniejsze od maty jest podparcie.

Poduszka, koc, wałek i klocek

• Poduszka zafu. Yoga Bazar ma w ofercie poduszki do medytacji zafu z łuską gryki lub orkiszu, które są twarde i wysokie, żeby unieść biodra w siadzie. Pod zafu warto rozłożyć matę albo złożony koc. Jak dobrać poduszkę, piszemy we wpisie o tym, jak wybrać poduszkę do medytacji.
• Koc. Yoga Bazar ma w ofercie koce do jogi, które po złożeniu podnoszą biodra powyżej kolan w dłuższym siadzie skrzyżnym. W relaksie końcowym koc utrzymuje ciepło.
• Wałek. Wałek do jogi Sayoga ma 70 × 20 cm, waży około 4 kg i jest wypełniony łuską gryki, która daje twardsze podparcie niż pianka. Przyda się pod plecy w relaksie na leżąco. Marek nazywa wałki niedocenianym akcesorium jogi. Inne modele znajdziesz wśród wałków do jogi.
• Klocek. Klocek korkowy Sayoga podłożysz pod pośladki w siadzie bohatera.

Mata do spokojnej praktyki

Przy spokojnej praktyce w siadzie dłonie zwykle zostają suche, a na suche dłonie Marek poleca naturalny kauczuk: „Te 4-milimetrowe, naturalny kauczuk — to super oferta na start.” Do jogi tantrycznej wystarczy mata kauczukowa 4 mm.

Mata Bodhi ECOPRO 4 mm jest z naturalnego kauczuku, na którym sucha dłoń trzyma znakomicie. Mata Manduka eKO Lite 4 mm też jest z naturalnego kauczuku i ma mocny chwyt na sucho, a przy dużej ilości potu potrzebny jest ręcznik. Inne modele są wśród kauczukowych mat do jogi.

Jeśli na zajęciach jest dużo ruchu i dłonie się pocą, przeczytaj, dlaczego ślizgasz się na macie. Yoga Bazar nie ma sklepu stacjonarnego, ale doradza w doborze sprzętu telefonicznie i mailowo.

Skąd pochodzi tantra: krótka historia

Tantra rozwija się od połowy I tysiąclecia naszej ery. Najstarsze teksty tantr datuje się na V i VI wiek, a większość powstała od VIII wieku. Ważnymi ośrodkami były Kaszmir, Nepal i Bengal. Do Tybetu buddyzm tantryczny dotarł w VIII wieku (Wikipedia o tantrze).

W śiwaizmie kaszmirskim ważną postacią był filozof Abhinavagupta (ok. 975 do 1025), który w dziele „Tantraloka” zebrał nauki 64 tekstów tej tradycji.

Najstarsze wzmianki o hatha jodze jako zestawie technik pochodzą z tekstów buddyzmu tantrycznego od VIII wieku, a Amṛtasiddhi z XI wieku to najstarszy obszerny tekst o niej (Wikipedia o hatha jodze). Hatha joga wyrosła więc w kręgu tradycji tantrycznych, choć sama nie jest odmianą tantry.

Słowo „tantryzm” to termin, który w XIX wieku wymyślili Europejczycy; w językach Azji go nie ma.

A po relaksie na koniec zajęć zostań jeszcze chwilę w siadzie, w ciszy.

FAQ

Źródła

• Wikipedia: Tantra, Tantra (pl), Neotantra, Pierre Bernard, Kundalini, Hatha yoga, Mantra, Yantra, Mudra, Nyasa, Yoga nidra, Bihar School of Yoga.
• Yoga Journal: The truth about Tantra, Tantra Yoga, White Tantric Yoga, Hero Pose.
• Zgoda na dotyk: Yoga Alliance Professionals, Yoga International.
• Bezpieczeństwo: AAO: jaskra a pozycje jogi, NCCIH, Yoga: Effectiveness and Safety, Harvard Health: joga a nadciśnienie, 3HO, Breath of Fire, Healthline, Breath of Fire, Stancák i in. 1991, Rao i Kuperman 2024.
• Kundalini joga w tabeli stylów: badanie kundalini jogi przy bólu pleców (to samo co w A01).