Joga klasyczna: czym jest radża joga i jak wygląda praktyka

Poradnik przygotował Yoga Bazar, sklep z matami i akcesoriami do jogi działający od 2014 roku, z ponad 10 000 pozytywnych opinii.

Joga klasyczna: co to jest?

Jedna sesja wygląda tak: siedzisz na poduszce ze skrzyżowanymi nogami, dłonie leżą na kolanach, a uwaga spoczywa na czubku nosa. Gdy myśl odpływa, spokojnie wracasz do tego punktu. Ciało ma tu tylko jedno zadanie: nie przeszkadzać umysłowi w skupieniu.

Najważniejsze fakty o jodze klasycznej w skrócie:

• Tekst: Jogasutry Patańdżalego, czyli 195 albo 196 sutr, zależnie od wydania. Dzielą się na cztery księgi: Samadhi, Sadhana, Wibhuti i Kaiwalja.
• Definicja: sutra 1.2 określa jogę jako powstrzymanie poruszeń umysłu.
• Droga: osiem stopni, dosłownie osiem członów, prowadzi od zasad etycznych do medytacji, a celem jest wyzwolenie, po sanskrycku kaiwalja.
• Czas powstania: Jogasutry powstały w pierwszych wiekach naszej ery, najpóźniej w V wieku; dokładnej daty nie da się ustalić.
• Nazwa: radża joga to „joga królewska”. Wielki słownik języka polskiego PAN opisuje ją jako szkołę jogi, w której podstawą praktyki jest długa koncentracja. Jako nazwę systemu Jogasutr upowszechnił ją Swami Vivekananda książką Raja Yoga z 1896 roku.
• Nie mylić z ashtangą: sanskryckie aṣṭāṅga znaczy „osiem członów”, czyli właśnie te osiem stopni. Do tej listy nawiązuje nazwa ashtanga jogi, ale to inna, dynamiczna praktyka z serią pozycji.

Patańdżali nie wynalazł jogi. Według Internet Encyclopedia of Philosophy usystematyzował starsze praktyki, a jego system stał się jedną z sześciu szkół klasycznej filozofii indyjskiej.

Jeśli pytasz ogólnie, na czym polega joga i jak zacząć, zajrzyj do wpisu o tym, czym jest joga. Styl zajęć dobierzesz z przewodnika po stylach jogi.

Jak wygląda joga klasyczna w praktyce

Praktykę opisują same Jogasutry i ich najstarszy komentarz, tradycyjnie przypisywany Wjasie. Oba teksty możesz przeczytać w angielskim przekładzie Woodsa z komentarzem. Źródła nie podają jednego planu zajęć, dlatego poniżej jest to, co robisz, z numerem sutry.

• Siadasz stabilnie i wygodnie, bez napinania (2.46 i 2.47). Wystarczy siad skrzyżny na poduszce albo na złożonym kocu, taki jak pozycja krawca. Lotos zostaw na później, co radzi też wpis o tym, jak zacząć medytować.
• Oddychasz wolniej i subtelniej (2.49 i 2.50). Pranajama przychodzi dopiero po opanowaniu siadu. Ćwiczenia z zatrzymaniem oddechu poznajesz z nauczycielem, jak opisuje część o tym, czy joga klasyczna jest bezpieczna.
• Trzymasz uwagę w jednym miejscu (3.1). Najstarszy komentarz podaje przykłady: pępek, okolica serca, czubek nosa, czubek języka albo przedmiot przed tobą. Gdy uwaga płynie już bez przerwy, to dhjana (3.2).
• Powtarzasz sylabę Om i rozważasz jej znaczenie (1.27 i 1.28). Możesz też ćwiczyć nastawienie wobec ludzi: życzliwość wobec szczęśliwych, współczucie wobec cierpiących, radość wobec dobrych i obojętność wobec złych (1.33).
• Na co dzień pracujesz z zasadami (2.30 i 2.32). To między innymi ahimsa, czyli niekrzywdzenie, prawdomówność, zadowolenie i nauka. Wszystkie opisuje wpis jamy i nijamy.

Według sutry 1.14 praktyka utrwala się, gdy trwa długo, bez przerw i z oddaniem.

„Joga klasyczna” w grafiku szkoły: co może oznaczać

W grafikach części polskich szkół „joga klasyczna” bywa nazwą zajęć hatha, na przykład prowadzonych metodą Sivanandy. Taka lekcja ma stały plan: relaks na początek, ćwiczenia oddechowe, Powitania Słońca, 12 podstawowych pozycji w stałej kolejności i relaks końcowy.

Wśród tych pozycji są stanie na głowie, świeca i pług, które ćwiczy się tylko pod okiem nauczyciela. Przed zapisem zapytaj więc szkołę, czy chodzi o zajęcia z pozycjami, czyli o hatha jogę, czy o medytację i pracę z tekstem Jogasutr.

Osiem stopni jogi według Jogasutr

Osiem stopni jogi, w sanskrycie osiem członów (aṣṭāṅga), wymienia sutra 2.29. Tak Jogasutry odpowiadają na pytanie o zasady jogi: zaczynają od postępowania, a kończą na medytacji.

Trzy ostatnie stopnie razem Patańdżali nazywa samjamą (3.4). Według Edwina Bryanta, autora hasła w Internet Encyclopedia of Philosophy, jamom i nijamom Jogasutry poświęcają 20 sutr, a asanie tylko trzy.

Pierwszą z jam opisuje wpis o ahimsie, czyli niekrzywdzeniu.

Asana w Jogasutrach: trzy sutry i żadnej nazwy pozycji

Wszystko, co Jogasutry mówią o asanie, mieści się w trzech krótkich sutrach:

• 2.46: pozycja ma być stabilna i wygodna. W przekładzie Pełkowskiego z 1927 roku, prawdopodobnie pierwszym polskim, brzmi to: „niech siedzi mocno i wygodnie”.
• 2.47: osiągasz ją, rozluźniając wysiłek.
• 2.48: wtedy nie przeszkadzają ci przeciwieństwa. Komentarz podaje przykład: zimno i gorąco.

Sutry nie nazywają żadnej pozycji. Według Internet Encyclopedia of Philosophy wszystkie trzy mają razem dziewięć słów, mniej niż 1% tekstu.

Najstarszy komentarz, tradycyjnie przypisywany Wjasie, wymienia przy sutrze 2.46 12 przykładów i niemal wszystkie to siady: lotos, siad z wyprostowanymi nogami (siad kija), siad z podpórką, siady żurawia, słonia i wielbłąda, a na końcu siad, w którym komu najwygodniej.

Samo słowo asana znaczy „siedzisko” albo „sposób siedzenia”. Asany w jodze klasycznej to więc przede wszystkim sposoby siedzenia do medytacji.

Paw (Mayurasana) z podporem na dłoniach to jedna z najstarszych asan innych niż siady, a jej pierwszy opis pochodzi z X wieku, jak podaje hasło „Mayurasana” w Wikipedii. Hatha Yoga Pradipika, XV-wieczny podręcznik hatha jogi, podaje z nazwy 15 asan i żadnej stojącej.

Według Edwina Bryanta utożsamianie jogi z pozycjami to w dużej mierze zjawisko współczesne i zachodnie. Jeśli chcesz zrozumieć pozycje jogi z dzisiejszych zajęć, opisuje je wpis pozycje jogi.

Joga klasyczna a hatha, Iyengar i ashtanga

Hatha Yoga Pradipika już w pierwszym wersecie przedstawia hatha jogę jako schody do radża jogi. Asany i ćwiczenia oddechowe mają według niej prowadzić do stanu, który jest celem jogi klasycznej.

Z Jogasutrami pracował też B.K.S. Iyengar: napisał przekład Jogasutr z komentarzem, Light on the Yoga Sutras of Patañjali (1993), po polsku wydany jako „Światło Jogasutr Patańdżalego”. Jego styl pracuje z klockami, paskami i kocami.

Czy joga klasyczna jest dla ciebie i czy jest bezpieczna?

Joga klasyczna jest dla osób, które szukają medytacji, skupienia i pracy z zasadami, a nie treningu. Nie wymaga gibkości, bo siad ma być wygodny. Jeśli chcesz ruchu i pozycji, wybierz hatha jogę albo jogę Iyengara.

Siad i medytacja też mają zasady bezpieczeństwa:

• Lotos nie na start. NCCIH radzi początkującym unikać lotosu, a także stania na głowie i na barkach, więc wybierz siad skrzyżny z poduszką albo kocem pod biodrami. Przy bólu kolan przerwij, a gdy ból nie mija, idź do lekarza, jak radzi Amerykańska Akademia Chirurgów Ortopedów (AAOS).
• Oddech bez forsowania. Pranajama z Jogasutr obejmuje też wstrzymanie oddechu. Ćwiczenia z zatrzymaniem oddechu poznawaj z nauczycielem, a forsownego oddychania unikaj, jak radzi początkującym NCCIH. Przy nadciśnieniu nie wstrzymuj oddechu, bo według Harvard Health może to podnosić ciśnienie.
• Medytacja i samopoczucie. Medytacja zwykle niesie niewielkie ryzyko, ale w przeglądzie 83 badań, który przywołuje NCCIH w materiale o medytacji, około 8% uczestników miało negatywne doświadczenia, najczęściej lęk i depresję. Jeśli praktyka nasila lęk, przerwij ją i porozmawiaj z lekarzem: medytacja nie zastępuje leczenia i nie jest powodem, żeby odkładać wizytę u lekarza.
• Ciąża. Najpierw skonsultuj praktykę z lekarzem. Unikaj długiego bezruchu i długiego leżenia na plecach (NCCIH).
• Nauczyciel. Joga jest zwykle bezpieczna dla zdrowych osób pod okiem wykwalifikowanego nauczyciela, a nauka bez nadzoru wiąże się z większym ryzykiem (NCCIH).

O łączeniu obu praktyk pisze wpis joga i medytacja.

Jak zacząć i czego potrzebujesz do siadu

Na start wystarczą cztery kroki:

1. Wybierz siad, który utrzymasz bez bólu, na przykład skrzyżny na poduszce. Lotos zostaw na później.
2. Zaczynaj powoli i ćwicz regularnie, bez długich przerw.
3. Kieruj uwagę na jeden punkt albo na oddech. Pierwsze kroki opisuje wpis o tym, jak zacząć medytować.
4. Ćwiczenia oddechowe z zatrzymaniem oddechu poznawaj z nauczycielem.

W praktyce w siadzie ważniejsza od maty jest poduszka. Yoga Bazar ma w ofercie zafu z lnianym pokrowcem: poduszkę o średnicy ok. 35 cm i wysokości ok. 18 cm, wypełnioną łuską gryki, z zamkiem do regulacji wypełnienia. Zafu unosi biodra ponad kolana, dzięki czemu siad skrzyżny przestaje wymagać wysiłku.

Inne modele znajdziesz wśród poduszek zafu. Dobór opisuje wpis o tym, jaka poduszka do medytacji się sprawdzi.

Koc do jogi z lamówką (160 × 195 cm, 1,5 kg) złożony podpiera biodra w siadach, a rozłożony okrywa ciało w pranajamie i relaksie. Więcej modeli jest wśród koców do jogi.

Gdy potrzebujesz twardszego podparcia, Yoga Bazar oferuje korkowy klocek XXL (22,7 × 15 × 10 cm, ok. 950 g), który podkładasz pod pośladki w siadzie. Pozostałe znajdziesz wśród klocków korkowych.

W siadzie dłonie zwykle zostają suche, więc wystarczy mata kauczukowa albo mata z PVC. Mata Bodhi ECOPRO Diamond z naturalnego kauczuku (6 mm) pewnie trzyma przy suchych dłoniach, a mata Leela z PVC (4,5 mm) daje pewny chwyt na sucho.

Materiały porównuje wpis jaką matę do jogi wybrać, a gdy łączysz siad z pozycjami, przyda się ranking antypoślizgowych mat do jogi.

Skąd nazwa i kiedy powstały Jogasutry

Jogasutry powstały w pierwszych wiekach naszej ery, najpóźniej w V wieku; dokładnej daty nie da się ustalić. Część badaczy datuje je na I–II w. n.e., inni, np. Philipp Maas, na ok. 400 r. n.e. Spór streszczają angielska Wikipedia i Internet Encyclopedia of Philosophy.

Po polsku tekst ukazał się w przekładzie Antoniego S. Pełkowskiego (Kraków 1927), a przekład razem z najstarszym komentarzem wydał Leon Cyboran w PWN w 1986 roku, pod tytułem „Klasyczna joga indyjska”.

W średniowiecznych tekstach hatha jogi radża joga oznacza cel, do którego prowadzi hatha, a nazwą systemu Jogasutr stała się dopiero pod koniec XIX wieku.

Patańdżali używa też nazwy krija joga: tak określa ascezę, naukę i oddanie się Iśwarze (2.1). Inne znaczenia tej nazwy opisuje wpis krija joga.

Najczęstsze pytania o jogę klasyczną